Jŕzyk / Language :
Spo│ecznoŠ:
    

O nas    AktualnoÂci    Wystawy    Edukacja    Wydarzenia    Kontakt
Fabryka Sztuk online - odcinek 17

Data publikacji: 28.05.2020, 15:16

Na Zielone ´┐Żwi´┐Żtki ÔÇô dobre i pocz´┐Żtki

Zielone ´┐Żwi´┐Żtki, kt´┐Żre w tym roku obchodzimy 31 maja, s´┐Ż ludow´┐Ż nazw´┐Ż Zes´┐Żania Ducha ´┐Żwi´┐Żtego. Jest to ´┐Żwi´┐Żto ruchome, zale´┐Żne od Wielkanocy i obchodzi si´┐Ż je 50 dni po Zmartwychwstaniu Pa´┐Żskim.

Ludowe obchody Zielonych ´┐Żwi´┐Żtek ´┐Ż´┐Żcz´┐Ż w sobie tradycje przedchrze´┐Żcija´┐Żskie, powitania wiosny, pasterskie, rolnicze. Jest to czas weso´┐Żej zabawy.
Na Zielone ´┐Żwi´┐Żta mieszka´┐Żcy wsi maili (ozdabiali) domy, obej´┐Żcia, budynki gospodarcze, bramy wjazdowe i p´┐Żoty zielonymi ga´┐Ż´┐Żzkami, g´┐Ż´┐Żwnie bukowymi, grabowymi i brzozowymi. W izbach cha´┐Żup, pomieszczeniach gospodarczych i psich budach rozsypywano tatarak (kalmus), ´┐Żwierczyn´┐Ż i/lub kwiaty dla zapachu, ale tak´┐Że jako ´┐Żrodek przeciw pch´┐Żom i innym insektom.
Opr´┐Żcz ustrojenia dom´┐Żw i budynk´┐Żw gospodarczych, majono byd´┐Żo zielonymi wie´┐Żcami i kwiatami, a przed wypuszczeniem w pole smagano je zielonymi ga´┐Ż´┐Żzkami i okadzano po´┐Żwi´┐Żconymi zio´┐Żami. Wyparzano tak´┐Że naczynia u´┐Żywane do przechowywania i przerobu mleka, aby czarownice nie zwarzy´┐Ży go i nie odebra´┐Ży krowom.
Majono, poniewa´┐Ż wierzono w dobroczynn´┐Ż moc m´┐Żodych ga´┐Ż´┐Żzek: mia´┐Ży zapewni´┐Ż powodzenie w pracach gospodarczych, dobre plony, a tak´┐Że uchroni´┐Ż od czar´┐Żw i urok´┐Żw.

Jednym ze zwyczaj´┐Żw zielono´┐Żwi´┐Żtkowych by´┐Żo palenie ognisk (palinocka ÔÇô Podlasie, sob´┐Żtki ÔÇô Polska po´┐Żudniowa), wok´┐Ż kt´┐Żrych ta´┐Żczono i bawiono si´┐Ż, a pasterze obchodzili stada i pola z zapalonymi pochodniami, m´┐Żwi´┐Żc przy tym:
Bo´┐Że, opal moje zbo´┐Że, s´┐Żsiadowe jak mo´┐Żesz.
ÔÇ×OpaloneÔÇŁ zbo´┐Że mia´┐Żo da´┐Ż du´┐Ży plon i niestraszne by´┐Ży im zarazy oraz niesprzyjaj´┐Żce warunki atmosferyczne.

W Zielone ´┐Żwi´┐Żtki odbywa´┐Ży si´┐Ż uczty pasterskie, w kt´┐Żrych bra´┐Ża udzia´┐Ż tak´┐Że m´┐Żodzie´┐Ż wiejska. Jedzono kie´┐Żbas´┐Ż, pito mocny alkohol. Na tych biesiadach nie mog´┐Żo zabrakn´┐Ż´┐Ż jajecznicy, co ´┐Ż´┐Żczy si´┐Ż z magiczn´┐Ż moc´┐Ż jajek jako ´┐Żrodka zaradczego przeciwko czarownicom.
Pasterza, kt´┐Żry pierwszy raz wchodzi´┐Ż na pastwisko ze stadem, nazywano frycem. Starsi pasterze smarowali go smo´┐Ż´┐Ż i sadz´┐Ż, wrzucali do pierza, wozili go przez wie´┐Ż na p´┐Żwoziu, zbierali datki, a na ko´┐Żcu wrzucali go do wody. Fryca tak´┐Że smagano zielonymi ga´┐Ż´┐Żzkami.
W Wielkopolsce i Kujawach pasterze i pasterki walczyli o tytu´┐Ż kr´┐Żla i kr´┐Żlowej. Zdoby´┐Ży go osoby, kt´┐Żre jako pierwsze pojawi´┐Ży si´┐Ż na pastwiskach ze swoim stadem. Kr´┐Żl i kr´┐Żlowa wybierali sw´┐Żj dw´┐Żr, kt´┐Żry sk´┐Żada´┐Ż si´┐Ż na jedzenie i alkohol, aby wieczorem odby´┐Ża si´┐Ż zabawa. Z kolei, kto ostatni pojawi´┐Ż si´┐Ż na pastwisku, to za kar´┐Ż musia´┐Ż sta´┐Ż i pilnowa´┐Ż innych, kiedy ci si´┐Ż bawili.

Innym zwyczajem zielono´┐Żwi´┐Żtkowym by´┐Żo wo´┐Żowe (lub ko´┐Żskie) wesele zwane rodusiem ÔÇô przyprowadzono wystrojone w wie´┐Żce i kwiaty zwierz´┐Ż, na grzbiecie kt´┐Żrego siedzia´┐Ża s´┐Żomiana kuk´┐Ża. Za wo´┐Żem lub koniem szed´┐Ż orszak m´┐Żodzie´┐Ży i muzykant´┐Żw, kt´┐Żrzy wymachiwali zielonymi ga´┐Ż´┐Żzkami i strzelali z bat´┐Żw.
´┐Żpiewali:
Przywiedli´┐Żmy wam Rodusia
Niechaj wam si´┐Ż wszystko darzy
Wyjd´┐Żcie do nas gospodarze.
Poch´┐Żd ko´┐Żczy´┐Ż si´┐Ż wsp´┐Żln´┐Ż zabaw´┐Ż w karczmie.


Na Podlasiu, nad Narwi´┐Ż, popularny by´┐Ż obch´┐Żd z kr´┐Żlewn´┐Ż, czyli naj´┐Żadniejsz´┐Ż dziewczyn´┐Ż ze wsi, kt´┐Żra na g´┐Żowie mia´┐Ża koron´┐Ż z kwiat´┐Żw i wraz ze swoim dworem, czyli innymi dziewcz´┐Żtami obchodzi´┐Ża pola.

Gdzie kr´┐Żlewna chodzi,
Tam pszeniczka rodzi,
Gdzie kr´┐Żlewna na nie chodzi,
Tam pszeniczka nie rodzi.
Na maj kr´┐Żlewna chodzi´┐Ża
a c´┐Ż w tym maju robi´┐Ża?
Zielone ´┐Żyto sadzi´┐Ża.
A c´┐Ż z tym ´┐Żytem m´┐Żwi´┐Ża? Ro´┐Żnij´┐Że ´┐Żyto wysoko,
puszczaj korzenie g´┐Ż´┐ŻbokoÔÇŽ

Podobnie jak podczas wo´┐Żowego wesela obch´┐Żd ko´┐Żczy´┐Ż si´┐Ż og´┐Żln´┐Ż zabaw´┐Ż w karczmie.

Na Zielone ´┐Żwi´┐Żtki przed domem naj´┐Żadniejszej dziewczyny ustawiano s´┐Żupy majowe (maje lub wiuchy). By´┐Ż to wysoko korowany pie´┐Ż sosny, u g´┐Żry ozdobiony kwiatami, wst´┐Ż´┐Żkami i zielonymi ga´┐Ż´┐Żzkami. Stawiano je tak´┐Że w nocy z 30.04 na 01.05, co cz´┐Żsto by´┐Żo form´┐Ż o´┐Żwiadczyn. Podobne s´┐Żupy stawiano w centralnym miejscu na wsi, u g´┐Żry dodatkowo wieszano fant, np. flaszk´┐Ż alkoholu lub jakie´┐Ż nowe ubranie b´┐Żd´┐Ż buty, a dodatkowo pie´┐Ż smarowano olejem lub myd´┐Żem. Ch´┐Żopcy urz´┐Żdzali sobie zawody wspinaczkowe, ten kt´┐Żry jako pierwszy wejdzie na sam´┐Ż g´┐Żr´┐Ż, zdob´┐Żdzie nagrod´┐Ż.

W okresie Zielonych ´┐Żwi´┐Żtek, festyny, pikniki i inne formy zabawy by´┐Ży r´┐Żwnie´┐Ż bardzo popularne w´┐Żr´┐Żd mieszczan ju´┐Ż w XVIII w. Warszawianie upodobali sobie podmiejskie wsie, np. Bielany czy M´┐Żociny.

By´┐Ż to tak´┐Że czas przepowiadania pogody:
Gdy pada deszcz w sobot´┐Ż przez Zielonymi ´┐Żwi´┐Żtkami
Niech gospodarze rozszerz´┐Ż stodo´┐Ży z gumnami.


A w Rombarku m´┐Żwili:
Je´┐Żeli´┐Ż do ´┐Żwi´┐Żtego Ducha nie schowa´┐Ż ko´┐Żucha ÔÇô
To po ´┐Żwi´┐Żtym Duchy ÔÇô chod´┐Ż durch w ko´┐Żuchu.


Opracowa´┐Ża Kamila Gillmeister na podstawie:
ÔÇó Klimaszewska Jadwiga, Doroczne obrz´┐Żdy ludowe, [w:] Biernacka Maria, Frankowska Maria, Paprocka Wanda (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, T. 2, Zak´┐Żad Narodowy im. Ossoli´┐Żskich, Wroc´┐Żaw-Warszawa-Krak´┐Żw-Gda´┐Żsk-´┐Ż´┐Żd´┐Ż 1981.
ÔÇó Ogrodowska Barbara, Polskie obrz´┐Żdy i zwyczaje doroczne, Wydawnictwo Sport i Turystyka ÔÇô MUZA SA, Warszawa 2004.
ÔÇó Stelmachowska Bo´┐Żena, Rok obrz´┐Żdowy na Pomorzu, Wydawnictwo Region, Gdynia 2016.
Galeria zdjŕŠ

Wiosna, rys. W. Grabowski, Z. Gloger, Rok polski w ┐yciu, tradycyi i pieÂni, Warszawa 1900, ╝rˇd│o: polona.pl
Strojenie figur kwiatami, K│osy nr 260, 23 czerwca 1870, CC0, ╝rˇd│o: polona.pl
drzewko majowe, CC0, ╝rˇd│o: pxhere.com
Bielany, rys. M.E. Andriolli, Z. Gloger, Rok polski w ┐yciu, tradycyi i pieÂni, Warszawa 1900, ╝rˇd│o: polona.pl
(majenie) domˇw na Zielone Žwiŕta w Bronowicach, 05.1930, CC0, ╝rˇd│o NAC
Czytaj wiŕcej
Ciekawe wydarzenia
Aktualno┼Ťci
Aktualno┼Ťci
Prace kaligraficzne inspirowane r├│┼╝nymi kr─Ögami kulturowymi.
Aktualno┼Ťci
W Mi─Ödzynarodowym Dniu Muze├│w, czyli 18 maja, ponownie otwieramy przestrzenie wystawiennicze. Jedn...
Aktualno┼Ťci
Zestawienie naszych wirtualnych przedsi─Öwzi─Ö─ç.
  
Fabryka Sztuk © 2007 - 2020
Projekt dofinansowany ze Ârodkˇw UE ze Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego 2004-2006